دربارهٔ مشهورات غلط

موفق شدم فیلم «جنگ‌ جهانی سوم» به کارگردانی هومن سیدی را ببینم. نوشتن درباره‌اش، دیرهنگام است؛ اما لازم.

از بحث دربارهٔ فرم و بازی‌ها بگذریم. برویم سر ایدهٔ اصلی فیلم.
فیلم، داستانی را روایت می‌کند تا در نهایت در سکانس پایانی به ما بگوید که هیتلر در زندگی روزمره، چگونه زاده می‌شود.
فیلم می‌خواهد به این پرسش پاسخ دهد که هیتلرها با چه زمینه‌ٔ شخصیتی و تحت چه شرایط اجتماعی‌ به وجود می‌آیند.
در پاسخ به این پرسش، فیلم به ما می‌گوید هیتلرها نتیجهٔ فقر هستند. فقر «ثروت»، فقر «احترام» و فقر «قدرت» با چاشنیِ فشار اجتماعی، آن‌هم در جامعه‌ٔ هابزی که همه گرگ یکدیگرند، منجر به زایش هیتلر می‌شود.

این از آن مشهورات غلط است. افسانه است. فقر دست به خشونت هم بزند، خشونتش کور است. فقر، توان و امکان خشونت سازماندهی‌شده ندارد. فقر، امکان و استعداد نسل‌کشی را ندارد. هیتلر و فاشیسم، نتیجهٔ انباشت ثروت و قدرت بودند نه فقدان آن. فاشیسم از بورژوازیِ آسیب‌دیدهٔ آلمانی سر برآورد نه از میان فقرای آلمان. از هیچ سگدونی‌ای که در فیلم، بارها به زشتی بدان اشاره می‌شود، هیچ هیتلری امکان تولد ندارد. در سکانس پایانی، بیش از همه، بازیگرانِ نقش کارگردان و تهیه‌کننده مستحق ردای هیتلر بودند نه نقشی که محسن تنابنده آن را بازی می‌کرد.

فریب مشهورات را نخورید. واقعیتِ تاریخ و جامعه را بنگرید. با نگاهی به تاریخ، می‌توان دریافت، بیشتر و شاید همهٔ نسل‌کشی‌ها‌ی تاریخ را قدرتمندان و ثروتمندان مرتکب شده‌اند نه فقرا. با نگاهی به امروز جامعه، پُرواضح است که پزشکی که چندصد میلیون حقوق در ماه دریافت می‌کند، با این حال باز زیرمیزیِ کلان می‌گیرد و روی جان مردم کاسبی می‌کند، بسیار بسیار بسیار بیشتر از مورد‌های مشابه فقرایی که خشونت می‌کنند، هیتلر است.

انباشت ثروت، قدرت و احترام، احتمال هیتلر شدنش چند‌برابر فقدان این موارد است؛ لذا در قبال انباشت قدرت، ثروت و احترام باید بدبین بود و «سیاست مواظبتی و نظارتی» داشت تا به خطا نروند اما در قبال فقرا نباید بدبین بود و باید «سیاست حمایتی» داشت.
جامعه و حکومتِ برآمده از آن باید «مواظب» اغنیا باشد و «نگران» فقرا نه بالعکس.

مشهورات غلط می‌تواند به باور عمیق اجتماعی مبدل شود و سیاست‌های غلط بیافریند؛ لذا باید بسیار حواسمان را در قبال مشهورات، جمع کنیم و هر حرفی را نپذیریم.

#جنگ_جهانی_سوم #هومن_سیدی